Astrid Verhoef is momenteel waarnemend directeur bij de NVB.  

Afgelopen weekend was ik op een manege. Een vriendin heeft sinds kort een nieuw paard en die moest ik natuurlijk aanschouwen. Het was een kwiek paardje, glimmend, nieuwsgierig en speels. Dat zeg ik nu wel zo spontaan, maar veel van dit soort benoemingen van diergedrag worden nog steeds gezien als antropomorf en onwetenschappelijk. Toch kun je er in de spontane interactie met dieren niet omheen dat je hun gedragingen of uitingen op een bepaalde manier benoemt, alleen al omdat je slechts de menselijke taal ter beschikking hebt om iets mee te omschrijven. Toch wordt in de dierwetenschappen - de biologie en de (cognitieve) ethologie - er alles aan gedaan de taal om dieren te beschrijven zo min mogelijk menselijk te laten lijken. Een term als ‘verveling’ is eigenlijk al not done, want dat zou te veel zeggen over de innerlijke beleving van dieren. En over ‘beleving’ kan de wetenschap niks zeggen want dieren praten niet. Maar hoe zouden wetenschappers dan ooit de dierlijke gevoelens, gedachten, ideeën en percepties van de wereld kunnen leren kennen? Lang werden deze verschijnselen sowieso niet aan dieren toegedicht in het Westen. De kerklieden in de vorige eeuwen zeiden dat dieren geen ziel hebben en René Descartes kwam daar nog eens overheen met dat dieren helemaal geen pijn, plezier en dergelijke kunnen ervaren. Een dier denkt niet, dus die bestaat niet, was de conclusie. Dieren in de vee-industrie leven onder invloed van deze culturele vooronderstellingen nog steeds een abominabel bestaan. Maar hoe zouden we dit kunnen doorbreken?

Ik denk dat de wetenschap toch een rol hierin kan spelen, ondanks dat dit tot nog toe niet helemaal is gelukt. Tuurlijk hebben dierwetenschappers meer aandacht besteed aan de innerlijkheid van dieren de laatste 20-30 jaar, maar door de afstandelijkheid van hun wetenschappelijke taal en hun methodiek heeft dit nog niet tot kennis van dieren geleid over hoe zij de wereld zien, horen, ruiken, voelen en beleven. Maar de antropologie, de wetenschap die zich met menselijke samenlevingen bezighoudt, bezit de ingrediënten hiervoor misschien wel. De antropologie houdt zich jammer genoeg alleen maar met mensen bezig, maar zou als interactieve sociale wetenschap wel eens uitermate geschikt kunnen zijn om de belevingswereld van dieren te omschrijven in een toegankelijke taal. Antropologen gaan ervan uit dat je de ‘Ander’ alleen kunt leren kennen door gewoon met ze om te gaan, bij hen te gaan wonen, door hun taal en gewoontes te leren. Er is al een aantal wetenschappers geweest die deze methode hebben toegepast bij dieren: een Russische wetenschapper heeft meerdere seizoenen bij ijsberen geleefd en door zich op te stellen als dominante ijsbeer veel nieuwe kennis opgedaan van de groep ijsberen die hij bestudeerde. Ook al heb je als mens je beperkingen om geaccepteerd te worden door een dierengroep (en moet je soms om ethische redenen bepaalde diergroepen helemaal niet willen leren kennen of omdat het gewoon te gevaarlijk is), is een interactieve onderzoekswijze bij uitstek een manier om andere dieren te leren kennen en de verschillen die er nu eenmaal bestaan te overbruggen. Door de (lichaams)taal van Londense straatkatten te leren, kon een wetenschapper veel over het dagelijkse reilen en zeilen van de kattengroep vertellen. Unieke kennis die zó nodig is om weer verbinding met de dierenwereld en de natuur te krijgen. Het vereist creativiteit, zelfreflectie en lef als wetenschapper maar de zogenaamde ‘zoöantropologie’ zou in mijn ogen wel eens een heel belangrijke weg kunnen zijn om de eigenheid en integriteit van dieren te leren herkennen en erkennen.

Wil je meer weten? In de komende editie van het magazine Leven dat de NVB uitgeeft, staat een artikel over zoöantropologie. Word lid en ontvang het prachtige, full colour magazine Leven 4 keer per jaar!

Bronnen:
Barbara Noske (1988). Huilen met de wolven. Uitgeverij: Van Gennep
Eigen scriptie (2004). Dieren als vergeten subjecten in de antropologie. UvA.
Foto: shutterstock

We zouden wel eens aan de vooravond van een enorme maatschappelijke verandering kunnen staan. Die indruk kreeg ik op de discussiemiddag over kweekvlees vorige week zondag in wetenschappelijk centrum Nemo te Amsterdam. Volgens de aanwezige wetenschappers zou kweekvlees 40% van het huidige vlees kunnen gaan vervangen. De term ‘kweekvlees’ doet een beetje onnatuurlijk aan, dus ‘Puur Vlees’ zou volgens de deskundigen een betere term zijn om het aan consumenten in de toekomst te kunnen verkopen. Puur Vlees is dan de nieuwe naam voor vlees dat in vitro gekweekt wordt. Het is een nogal een technisch verhaal, maar het komt er op neer dat dierlijke stamcellen zich vermenigvuldigen in een bio-reactor in een speciaal ontwikkeld serum van algen en zich ontwikkelen tot spiercellen. In de toekomst (hopelijk over ongeveer 10 jaar) zou op deze wijze door middel van stamcellen van een kip, een varken of een koe spierweefsel voor menselijke consumptie geproduceerd kunnen worden. Al 23 jaar vegetariër zijnde, wist ik overigens niet dat mensen eigenlijk voornamelijk het spierweefsel van dieren eten dat als vlees in de winkel ligt. Of zoals één van de aanwezige wetenschappers het zei: “we eten vooral tits and asses”. Hoe dan ook, naast het nogal technische verhaal over hoe dit Puur Vlees tot stand komt, kreeg ik wel het idee dat – als de wetenschappers het voor elkaar krijgen – het enorme economische, ethische  en culturele veranderingen te weeg zou kunnen brengen. We weten nu zo langzamerhand welke enorme nadelen er aan de huidige vleesproductie zitten en aangezien de bevolkingsgroei en consumptie zullen stijgen, worden deze problemen alleen maar groter. Bij Puur Vlees zijn de in het oog springende voordelen behoud biodiversiteit, geen dierenleed, CO2 uitstoot wordt verlaagd, geen astronomisch watergebruik en geen dierenziekten.

Op de vraag die ik stelde tijdens het debat of er ook zoiets als Puur Vis op deze manier gekweekt kan worden, was het antwoord teleurstellend. Kweekvis – levende, echte vissen in kweekbakken – kan al efficiënt geproduceerd worden, dus de winst van Puur Vis is dan te mager. Dus toch economisch gewin weer boven ecologisch gewin, en dat is jammer gezien de zeeën leeggevist worden en ons (niet alleen mensen, maar in de eerste plaats alle zeedieren en het gehele ecosysteem daaromheen) op dat vlak ook een ecologische ramp te wachten staat.

Gelukkig was er ook een ethische inbreng van één van de wetenschappers, namelijk Dr. Van der Weele, filosofe en bio-ethicus. Ze kreeg alleen toch niet de kans om aan het voetlicht te brengen, waar ik nog meer mee in m’n maag zat, namelijk de filosofische kwestie over de maakbaarheid van de wereld. Puur Vlees is namelijk in mijn ogen wéér een (poging tot) technologische oplossing voor een probleem dat door een technologische blik op de wereld juist ontstaan is. Zolang je dieren, het milieu, de aarde ziet als iets dat door en voor de mens geschapen is en als levenloze machines gebruikt mogen worden, dan zal dat ook binnen deze culturele waarheid gebeuren. En zie daar het ontstaan van de vee-industrie. Alle hoop in technologie leggen is in dat licht een tekortkoming. We zouden juist moeten proberen onze visie op de natuur en dieren te herbeschouwen, en ja dat is heel cultuurfilosofisch, maar gelukkig zijn we in onze culturele ideeën niet statisch. Culturen ontwikkelen zich voortdurend en een ander wereldbeeld en natuurbeeld kan op den duur ontstaan, waardoor we onze (over)consumptie en misbruik van dieren kunnen aanpakken; dat valt dan ook binnen ons nieuwe culturele waarheidskader. Puur Vlees is een in potentie zeer belangwekkende ontwikkeling, maar we moeten ook een andere visie op de natuur blijven stimuleren (die juist niet technologisch is, maar recht doet aan haar intrinsieke waarde). Wat de NVB betreft betekent dit dat we denk ik op de juiste weg zitten door een vegetarische, plantaardige levenswijze te stimuleren. Maar zolang nog niet iedereen vegetariër is (en zeker niet binnen 10 jaar) denk ik dat Puur Vlees als één van de wegen naar een (vegetarisch) Rome, een kans moet krijgen. Zo realistisch ben ik wel. Een kwestie dus van wedden op meerdere paarden, maar wel met een kritisch oog voor diepgaandere cultuurfilosofische verandering.

Toch zou Puur Vlees zelf ook nog weleens kunnen zorgen voor veranderingen in ons denken over onze verhouding met de natuur en dieren. Australische biokunstenaars van SymbioticA hebben zich sinds 2000 ook met dit dilemma beziggehouden. Zij wilden met hun kunstproject `De lichaamloze keuken' mensen laten nadenken over hoe kweekvlees onze relatie met andere levende wezens kan veranderen. Onderdeel van hun presentatie is een feestmaaltijd rond gekweekt kikkervlees waarbij op tafel ook wat levende kikkers rond springen. Met het nieuwe vlees, zo willen ze onder meer uitbeelden, wordt het dier, althans schijnbaar, niet meer uitgebuit. De toekomstige keuken is zonder slachtoffers. De kunstenaars erkennen de voordelen van kweekvlees, maar willen toch graag de mogelijke prijs van dit utopia blijven onderzoeken. Daarbij wijzen ze er op dat we een nieuwe entiteit zouden gaan eten, een Semi-living. Het weefsel in de bioreactor is niet levend, want de groei wordt geheel gecontroleerd door mensen en heeft dus geen eigen identiteit. Maar het is ook niet dood, want het groeit en komt van een dier. “We riskeren dus uitbuiting van een geheel nieuwe klasse wezens”, zeggen ze. En vergeet niet: als je dierenvlees kunt kweken, kun je mensenvlees ook kweken. Puur Vlees zou ons nog weleens kunnen uitdagen om wat we cultureel gezien onder eetbaar en niet-eetbaar verstaan te herbeschouwen.

Lees meer: www.symbioticA.uwa.edu.au
Zie ook: www.cabinetmagazine.org/issues/16/catts.php

Bron foto's: www.kennislink.nl, www.shift.jp.org/en/archives/2008/11/21/Ex_Dcuisine.jpg