Aan Tafel Met: TransitieCoalitie Voedsel

Voedselbeleid op je bord

 

Wissel ‘ns Wat!, de opvolger van de Nationale Week Zonder Vlees, is mede mogelijk gemaakt door de inzet van partners. Voor de nieuwe koers van de grootste eetgedragsveranderingscampagne van Nederland en het versnellen van de eiwittransitie zet ook Transitiecoalitie Voedsel zich graag in. Over hun support en bijdrage aan Wissel ‘ns Wat gingen wij in gesprek met Jan Paul van Soest, bestuurder Transitiecoalitie Voedsel. Onderstaand stuk werd op basis van onze vragen door Jan Paul van Soest samengesteld.

Rol en positie van de Transitiecoalitie Voedsel

Het lijkt vaak alsof eten vooral een individuele keuze is. Alsof je elke dag opnieuw beslist wat je eet, op basis van wat je lekker vindt, wat er in de winkel ligt en wat binnen je budget past. Maar wie iets verder kijkt dan het boodschappenlijstje, ziet iets anders: wat er op ons bord belandt, is het eindpunt van een lange keten van prijzen, aanbod, marketing, regels en routines. Dáár begint volgens Transitiecoalitie Voedsel de echte voedseltransitie: bij de manier waarop het landbouw- en voedselsysteem samen bepaalt welke keuzes logisch, makkelijk en normaal aanvoelen.

Transitiecoalitie Voedsel kiest in het voedseldebat bewust een andere invalshoek dan veel andere organisaties. Waar sommigen vooral toewerken naar een helder eindbeeld — volledig plantaardig, kringlooplandbouw, zero-impact of welke stip op de horizon dan ook — richten wij ons vooral op de weg daar naartoe. Op de beweging in de goede richting: minder dierlijk, meer plantaardig, en waar dierlijk blijft, dan met een lagere ecologische impact en beter dierenwelzijn. Onze centrale vraag is steeds: hoe zit het voedselsysteem als geheel in elkaar, hoe duwt het boeren, industrie, supermarkten, horeca en consumenten een bepaalde kant op, en hoe kunnen we daar met beperkte middelen maximaal verandering in aanbrengen? Juist die systemische blik maakt Transitiecoalitie Voedsel anders: we werken niet in de eerste plaats aan bewustwording of individuele gedragsverandering, maar aan de spelregels die keuzes, afwegingen en gedrag sturen.

De mythe van het individuele bord

We doen vaak alsof consumenten elke dag vrij en rationeel kiezen wat ze eten. Tegelijkertijd beslist de voedselomgeving stevig mee: wat goedkoop is, wat op ooghoogte ligt, wat in de bonus is, wat “normaal” voelt en wat je omgeving vanzelfsprekend vindt. Dat is geen zwakte van mensen, maar een kenmerk van hoe systemen werken. Goede intenties botsen makkelijk op routines, tijdsdruk, beperkte keuze en prijsprikkels. Precies daarom is het volgens Transitiecoalitie Voedsel weinig effectief om de verantwoordelijkheid volledig bij het individu neer te leggen. Wie echt verandering wil, moet de context veranderen waarin keuzes worden gemaakt.

Wat bedoelt Transitiecoalitie Voedsel met systeemverandering?

Systeemverandering klinkt groot, maar wordt concreet als je kijkt naar waar het huidige landbouw- en voedselsysteem vastloopt. Boeren worden beloond op volume in plaats van op kwaliteit. De kosten voor milieu en gezondheid zitten nauwelijks in de prijs van ons eten. Beleid rond landbouw, gezondheid, natuur en klimaat is vaak versnipperd. En in supermarkten en horeca is de duurzame keuze zelden de makkelijke of voordelige optie.

Transitiecoalitie Voedsel werkt aan het verschuiven van die fundamenten. Dat betekent: eerlijke prijzen die de echte kosten weerspiegelen, andere verhoudingen tussen plantaardige en dierlijke eiwitten, consistente beleidskaders en een voedselomgeving die gezondere en duurzamere keuzes vanzelfsprekender maakt.

Partner, uitdager én regisseur

Die systeemverandering vraagt om verschillende rollen tegelijk. We willen partner zijn van boeren, bedrijven en overheden die in beweging willen komen. Tegelijk zijn we uitdager van vastgeroeste belangen en vanzelfsprekendheden. En waar processen dreigen te verzanden, nemen we de regie: door partijen bij elkaar te brengen, doorbraken te ontwerpen en het gesprek te verleggen van standpunten naar structuren.

Dat zie je terug in hoe we werken: niet eindeloos overleggen maar gericht ingrijpen op momenten waarop belangrijke beslissingen worden voorbereid. Vaak achter de schermen, in gesprekken en trajecten waar nog écht aan de knoppen wordt gedraaid. En soms zichtbaar in beleidsagenda’s of maatschappelijke debatten.

Van pioniers leren

In dat werk spelen pioniers en koplopers een sleutelrol. Denk aan boeren die experimenteren met andere teelten, bedrijven die nieuwe plantaardige producten ontwikkelen, of gemeenten die hun voedselomgeving anders inrichten. Zij laten zien wat er al kan in de praktijk; en tegelijkertijd waar het systeem nog tegenwerkt.

Voor Transitiecoalitie Voedsel zijn dat geen losse, inspirerende voorbeelden maar een diagnose-instrument. Waar loopt het vast? Welke prikkel werkt averechts? Wat is er nodig om op te schalen van een mooi voorbeeld naar nieuw normaal?

De eiwittransitie als hefboom

De eiwittransitie — de verschuiving naar meer plantaardige en minder dierlijke eiwitten — is voor ons niet alleen een doel, maar vooral ook een strategische hefboom. Omdat die verschuiving tegelijk raakt aan klimaat, biodiversiteit, gezondheid, landgebruik en de verdienmodellen in de landbouw.

Een verschuiving naar meer plantaardige eiwitten betekent minder druk op schaarse ruimte en grondstoffen. Tegelijk ontstaan nieuwe kansen: voor boeren die plantaardige eiwitten telen, voor voedselbedrijven die kunnen innoveren, en voor consumenten die gezonder willen eten zonder in te leveren op smaak of gemak. Het gaat daarbij nadrukkelijk niet om “alles of niets”, maar om verhoudingen: hap voor hap verschuift de balans.

Kleine wissels, grote betekenis

Precies daar sluiten initiatieven als Wissel ’ns Wat op aan. Niet door mensen een ideaal plaatje voor te houden, maar door te laten zien hoe verandering eruit kan zien op een doordeweekse dag. Door kleine wissels: linzen in plaats van gehakt in je pastasaus, meer groente in bekende gerechten, een ander broodbeleg.

Die aanpak past bij wat Transitiecoalitie Voedsel ziet in de bredere transitie. Grote systeemveranderingen ontstaan niet doordat iedereen ineens perfect handelt, maar doordat nieuwe gewoontes normaal worden. Herhaling, herkenning en sociale bevestiging zijn daarin vaak belangrijker dan overtuiging alleen. En veranderende prijsverhoudingen zullen ook flink helpen, bijvoorbeeld via een ‘vleestaks’ die niet simpelweg per kilo rekent, maar meebeweegt met de daadwerkelijke impact van dat vlees: op broeikasgasemissies, biodiversiteit, dierenwelzijn en noem maar op.

Campagnes en systeemverandering: geen tegenstelling

Campagnes als Wissel ’ns Wat lossen het systeemprobleem niet op. En dat hoeven ze ook niet. Hun kracht zit in het zichtbaar maken van beweging. Ze laten zien dat veel mensen bereid zijn om te schuiven, zolang het makkelijk, betaalbaar en aantrekkelijk blijft.

Voor Transitiecoalitie Voedsel zijn zulke campagnes waardevol omdat ze een helder signaal afgeven aan beleidsmakers en marktpartijen: hier ontstaat ruimte. Die ruimte kan worden benut om structurele veranderingen door te voeren in prijsbeleid, aanbod, regelgeving en de inrichting van onze voedselomgeving.

Wat betekent dit voor boeren en bedrijven?

Als consumenten vaker plantaardig kiezen, verandert de vraag. Dat biedt kansen voor boeren om hun teelten te verbreden en voor bedrijven om nieuwe ketens en producten te ontwikkelen. Minder nadruk op bulk, meer op kwaliteit, toegevoegde waarde en duurzaamheid.

Voor retail en voedingsindustrie betekent het: opnieuw kijken naar assortimenten, menu’s en marketing. Niet als niche, maar als het nieuwe normaal dat steeds meer mensen herkennen in hun eigen keuken.

Richting 2030: wat hopen we bereikt te hebben?

In 2030 hopen we dat de eiwittransitie geen los thema meer is, maar een vanzelfsprekend onderdeel van landbouw-, voedsel- en gezondheidsbeleid. Dat duurzame keuzes structureel makkelijker en toegankelijker zijn geworden, in supermarkten, horeca en thuis. En dat initiatieven als Wissel ’ns Wat hebben bijgedragen aan een cultuur waarin vaker plantaardig eten gewoon is — zonder gedoe, zonder wijzende vinger, en mét behoud van keuzevrijheid, plezier en smaak aan tafel.